İranla atəşkəs Tramp üçün nə deməkdir
Vaşinqton vaxtı ilə saat 18:32-də ABŞ prezidenti Donald Tramp sosial mediada ABŞ və İranın “qəti” sülh razılaşmasına “çox yaxın” olduqlarını və danışıqların irəliləməsi üçün iki həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəldiklərini açıqladı. Zafertv.az bu barədə “BBC News”a istinadən xəbər verir.
Bu, tam olaraq son anda atəşkəs elan edilməsə də, Trampın razılığa gəlinməyəcəyi təqdirdə İranın enerji və nəqliyyat infrastrukturuna genişmiqyaslı hücumlar edəcəyini dediyi vaxta (7 aprel Çərşənbə axşamı Vaşinqton vaxtı ilə saat 20:00) çox yaxın idi.
Bütün proses İranın da hərbi əməliyyatları dayandırmasından və Hörmüz boğazını kommersiya gəmiçiliyi üçün tam açmasından aslıdır.
İran hökuməti Hörmüz boğazını açacağını təsdiqləsə də, boğaz üzərində “suverenliyini” qoruduğunu vurğulayır.
Bu razılaşma Trampa getdikcə daha təhlükəli bir dilemmadan çıxmağa imkan verdi: ya “bütün bir sivilizasiya bu gecə məhv olacaq” təhdidini həyata keçirməklə münaqişəni daha da qızışdırmaq, ya da geri çəkilib nüfuzuna xələl gətirmək. Lakin, çox güman ki, ABŞ prezidenti yalnız müvəqqəti rahatlıq əldə edib.
ABŞ və İran qarşıdakı iki həftə ərzində davamlı bir həll yolu üçün danışıqlara başlayacaqlar. Prosesin çətin olacağı gözlənilir, lakin ABŞ-da iş saatlarından sonrakı ticarət zamanı neft qiymətlərinin günlər ərzində ilk dəfə bir barel üçün 100 dollardan aşağı düşməsi və ABŞ səhmlərinin fyuçerslərinin yüksəlməsi ən pisinin geridə qalacağına dair nikbinlik yaradıb.
Lakin, çərşənbə axşamı səhəri Tramp İran sivilizasiyasının “əbədi olaraq məhv ediləcəyi” ilə hədələdi.
Bu cür təəccüblü ritorikanın İranı əvvəllər rədd etdiyi atəşkəsə razılaşmağa razı salıb-yaratmadığı hələ də məlum deyil. Lakin aydın olan odur ki, Trampın sərt və təxribatçı açıqlamaları müasir ABŞ prezidentləri arasında görünməmiş haldır.
Hətta iki həftəlik atəşkəs davamlı sülhə çevrilsə belə, İran münaqişəsi və Trampın son açıqlamaları dünyanın ABŞ-a baxışını kökündən dəyişdirmiş ola bilər.
Bir vaxtlar qlobal sabitliyin qüvvəsi kimi qəbul edilən bir ölkə indi beynəlxalq nizamın təməllərini sarsıdan bir aktyor kimi qəbul edilir. Daxili siyasətdə normalara meydan oxuyan bir prezident eyni yanaşmanı qlobal səhnəyə gətirir.
Demokratlar Trampın sözlərini sərt tənqid edib, bəziləri isə onun impiçmentinə çağırıblar.
Nümayəndələr Palatasının üzvü Xoakin Kastro dedi: “Prezidentin liderlik etməyə yararlı olmadığı aydındır”.
Senatdakı Demokratların lideri Çak Şumer bildirib ki, İranla müharibənin bitməsinə səs verməyən respublikaçılar “bütün nəticələrə görə məsuliyyət daşıyacaqlar”.
Trampın öz partiyası daxilindəki dəstəyi əvvəlki qədər güclü deyildi.
Respublikaçı konqresmen Austin Scott prezidentin “mədəniyyətin məhv edilməsi” ilə bağlı fikirlərini əks təsirli adlandırıb.
BBC-yə danışan Skott “Mən bu fikirlərlə razı deyiləm” dedi.
Senator Ron Conson belə bir bombalamanın “böyük bir səhv” olacağını söylədi.
Nümayəndə Nathaniel Moran Trampın sözlərini dəstəkləmədiyini yazıb və deyib: “Biz o cür insanlar deyilik”.
Senator Lisa Murkowski də bildirib ki, təhdid “danışıqlar taktikası kimi bəraət qazandırıla bilməz”.
Ağ Ev, çox güman ki, təhdidin işə yaradığını iddia edəcək. Azalmış reytinqlərlə, öz partiyası daxilində artan tənqidlərlə və yüksək enerji qiymətləri səbəbindən gərginləşən iqtisadiyyatla üzləşən bir prezident üçün bu münaqişədən çıxışın istənilən yolu, çox güman ki, rahatlıq gətirəcək.
Atəşkəs elan edən Truth Social paylaşımında Tramp ABŞ-ın “bütün hərbi məqsədlərinə çatdığını və onları aşdığını” bildirib.
İranın hərbi imkanları ciddi şəkildə zəifləyib. İslamçı rejim hələ də hakimiyyətdə olsa da, onun bir çox yüksək vəzifəli liderləri bombardman hücumlarında öldürülüb.
Lakin ABŞ-ın hazırda elan etdiyi bir çox məqsəd hələ də qeyri-müəyyəndir. İranın nüvə silahı proqramının əsasını təşkil edən zənginləşdirilmiş uranın statusu məlum deyil. Ölkə həmçinin Yəməndəki husilər kimi regional proksi qüvvələr üzərində təsirini qoruyub saxlayır.
İran Hörmüz boğazını rüsumlar və ya digər şərtlər tətbiq etmədən tam açsa belə, bu kritik geosiyasi maneə üzərində nəzarətinin gücü indi əvvəlkindən daha aydındır.
Trampın atəşkəs mesajından sonra İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi İranın “müdafiə əməliyyatlarını” dayandıracağını və “İran ordusu ilə koordinasiyalı şəkildə” Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidə icazə verəcəyini açıqladı. O, həmçinin ABŞ-ın İranın 10 maddəlik planının “ümumi çərçivəsini” qəbul etdiyini bildirdi.
Bu plana ABŞ qoşunlarının bölgədən çıxarılması, İrana qarşı iqtisadi sanksiyaların ləğvi, müharibə zərərlərinin ödənilməsi və İranın Hörmüz boğazı üzərində nəzarətini saxlaması daxildir. Trampın bu şərtlərdən hər hansı birini qəbul etməsi ehtimalı azdır və bu da növbəti iki həftəlik danışıqların olduqca çətin ola biləcəyini göstərir.
Hələlik, bu inkişaf Tramp üçün qismən siyasi qələbə hesab edilə bilər. O, böyük bir təhdid yaratdı və istədiyi nəticəni əldə etdi. Lakin atəşkəs daimi bir həll yolu deyil, sadəcə müvəqqəti bir fasilədir.
Prezidentin sözlərinin və hərəkətlərinin, ümumiyyətlə, bu müharibənin uzunmüddətli dəyəri hələ tam qiymətləndirilməyib.